Prawa człowieka a psychologia: intensywny kursu ERUA na USWPS w Poznaniu
W ostatnich latach rośnie luka pomiędzy tradycyjnymi strukturami prawnymi chroniącymi prawa człowieka a psychologicznymi czynnikami, które kształtują ludzkie zachowania. Wychodząc naprzeciw temu wyzwaniu, Uniwersytet SWPS w Poznaniu zorganizował w maju 2026 r. interdyscyplinarny kurs ERUA poświęcony tej tematyce [Human Rights and the Human Mind]. Wydarzenie zgromadziło osoby studiujące z siedmiu uczelni partnerskich sojuszu European Reform University Alliance (ERUA). Koordynatorem kursu był dr Tomasz Lewandowski z Wydziału Psychologii i Prawa w Poznaniu.
Skuteczna ochrona praw człowieka
Inicjatywa zakładała, że skuteczna ochrona praw człowieka nie może opierać się wyłącznie na analizie normatywnej. Musi ona uwzględniać wiedzę z zakresu psychologii, w szczególności dotyczącą traumy, pamięci, funkcjonowania emocjonalnego, różnorodności kulturowej oraz autonomii psychicznej.
Przez trzy dni uczestnicy z Bułgarii, Grecji, Hiszpanii, Litwy, Niemiec, Polski i Włoch, analizowali te istotne współczesne wyzwania, takie jak: rozwój sztucznej inteligencji i technologii biometrycznych, granice wykładni sądowej, a także prawne konsekwencje wrażliwości psychicznej na zranienie w procesach decyzyjnych.
Po stronie polskiej kurs koordynował dr Tomasz Lewandowski z Wydziału Psychologii i Prawa w Poznaniu. Jego założenia koncepcyjne ukształtowały program jako interdyscyplinarną platformę łączącą doktrynalną analizę prawną z praktycznym rozumowaniem i wiedzą o zachowaniach ludzkich.
Dzień 1: System praw człowieka i wyzwania interpretacyjne
Pierwszy dzień kursu wprowadził uczestników w podstawy ochrony praw człowieka oraz mechanizmy kształtowania standardów prawnych przez sądy. Sesje łączyły teorię prawa z wiedzą o zachowaniach ludzkich w ramach następujących prezentacji i warsztatów:
- Integralność i autonomia psychiczna: dr Tomasz Lewandowski połączył zagadnienia prawa człowieka z psychologią, opierając się na orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) do omówienia kwestii interwencji państwa, tożsamości oraz presji psychicznej.
- Czynnik ludzki w sądownictwie: Zuzanna Rubaszewska porównała systemy prawa stanowionego (ang. civil law) i prawa zwyczajowego (ang. common law), aby przeanalizować proces podejmowania decyzji przez sędziów. Skupiła się na aktywizmie sędziowskim oraz na tym, jak sądy stosują ukryte założenia psychologiczne.
- Sztuczna inteligencja a rozpoznawanie emocji: Gabriela Krawczyk poprowadziła praktyczne warsztaty na temat systemów rozpoznawania emocji przez AI w kontekście art. 8 ETPCz. Zwróciła uwagę na zagrożenia takie jak stronniczość algorytmów, naruszenia prywatności oraz błędna interpretacja kulturowa.
Obrona prawa człowieka dzisiaj obejmuje znacznie więcej niż tylko interpretowanie norm. Coraz częściej chodzi o zrozumienie człowieka, którego te normy dotyczą – jego ograniczeń poznawczych, stanu psychicznego oraz kontekstu, w jakim podejmuje decyzje.
Dzień 2: Wrażliwość psychiczna a wyzwania dowodowe
Podczas drugiego dnia przyglądaliśmy się temu, jak procesy psychiczne wpływają na oceny prawne w sytuacjach szczególnie wrażliwych, ze szczególnym uwzględnieniem prawa rodzinnego oraz postępowań karnych. Zagadnienia te zostały omówione podczas następujących prezentacji i dyskusji:
- W najlepszym interesie dziecka: dr Aleksandra Rytelewska opowiedziała jak systemy prawne równoważą ochronę i autonomię rozwijającego się umysłu, opierając się zarówno na standardach międzynarodowych, jak i europejskich.
- Trauma a wiarygodność zeznań: Adwokatka Olga Biernacka omówiła wpływ czynników psychologicznych, takich jak fragmentaryczność pamięci czy opóźnione zgłaszanie przestępstw, na ocenę materiału dowodowego – w szczególności w przypadku ofiar przemocy i przestępstw seksualnych.
- Dzieciństwo, trauma i wrażliwość: dr Tomasz Lewandowski poprowadził dyskusję podsumowującą, podczas której uczestnicy łączyli teorię prawa z praktycznym rozumowaniem, aby uporządkować i usystematyzować wiedzę zebraną tego dnia.
Dzień 3: Odpowiedzialność, praktyka prawnicza i zastosowanie wiedzy
Trzeci, a zarazem ostatni dzień kursu został poświęcony praktyce zawodowej, odpowiedzialności oraz zastosowaniu wiedzy interdyscyplinarnej w rzeczywistych sytuacjach prawnych. Program zakończył się następującymi warsztatami i wykładami:
- Relacje z klientem i komunikacja: Jakub Rzeźnikowski poprowadził ćwiczenia oparte na symulacjach, podczas których analizowano sytuacje, gdy klienci działają wbrew własnym interesom prawnym. Omówiono także wpływ różnic kulturowych i błędów poznawczych na komunikację między prawnikiem a klientem.
- Odpowiedzialność karna a poczytalność: prof. Piotr Jóźwiak przeanalizował związek między stanem psychicznym a odpowiedzialnością prawną. Skupił się na tym, jak systemy prawne mogą chronić osoby szczególnie wrażliwe, zachowując przy tym spójność prawa karnego.
- Integracja prawa i psychologii: dr Tomasz Lewandowski poprowadził sesję końcową, podczas której zaprosił uczestników do refleksji nad wyzwaniami i znaczeniem podejścia interdyscyplinarnego we współczesnej ochronie praw człowieka.
Współpraca z praktykami z Okręgowej Rady Adwokackiej w Poznaniu
Wyróżniającą cechą kursu było jego silne powiązanie z praktyką, co udało się osiągnąć dzięki bliskiej współpracy z Okręgową Radą Adwokacką w Poznaniu. Udział adwokatki Olgi Biernackiej oraz aplikantów adwokackich pozwolił osobom uczestniczącym połączyć analizę akademicką z praktyczną wiedzą na temat prowadzenia sporów sądowych i reprezentowania klientów – w szczególności w sprawach szczególnie wrażliwych.
Format kursu oraz efekty uczenia się
Praca w małych grupach, analiza studiów przypadku (ang. case studies) oraz interdyscyplinarne dyskusje sprzyjały intensywnej, wspólnej pracy. Studenci i studentki aktywnie analizowali scenariusze prawne, debatowali nad dylematami interpretacyjnymi i stosowali Europejską Konwencję Praw Człowieka (EKPC) do złożonych sytuacji z życia codziennego.
Liczny udział osób z sojuszu European Reform University Alliance (ERUA) wniósł do programu niezwykle istotny wymiar międzynarodowy i komparatywny. Różnorodność doświadczeń prawnych pozwoliła wszystkim porównać odmienne tradycje prawne oraz różne podejścia do ochrony praw człowieka.
Uniwersytety członkowskie ERUA
Dofinansowanie
Zobacz inne aktualności
