strefa PRAWA logo4

logo uswps nazwa 3

Pozostawieni samym sobie – prawo do szczepień przeciw COVID-19 osób podatnych na zagrożenia

Nowelizacja z 22 lutego 2021 r. do rozporządzenia Rady Ministrów z 21 grudnia 2020 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii wprowadziła m.in. zmiany w § 28a ust. 1. Poprzez dodanie pkt 8a dopuszczono do Narodowego Programu Szczepień przeciw COVID-19 osoby zatrudnione w ogrzewalniach i noclegowaniach, o których mowa w art. 48a ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tj. osoby na co dzień pracujące z ludźmi dotkniętymi kryzysem bezdomności. Jest to mały krok we właściwą stronę, oczekiwana racjonalizacja1, jednak wciąż bez odpowiedzi pozostaje pytanie o termin objęcia szczepieniami osób podatnych na zagrożenia, marginalizowanych i wykluczanych społecznie, szczególnie narażonych na ryzyko zakażenia koronawirusem, w tym m.in. osób doświadczających bezdomności. Pisze o tym Stanisław Chyla-Smyk – doktorant na Wydziale Prawa Uniwersytetu SWPS w Warszawie.

Równy dostęp do szczepień dla wszystkich to fikcja

Obserwacja dotychczasowej dyskusji na temat kwalifikacji różnych grup do kolejnych etapów szczepień przeciw COVID-19 kończy się raczej smutną konstatacją: niezmiennie pomijani są ci, którzy tych szczepień wyjątkowo potrzebują. Osoby podatne na zagrożenia nie zostały wyszczególnione w Narodowym Programie Szczepień przeciw COVID-19. Nie słychać o nich również w debacie toczącej się w ostatnich miesiącach w mediach, być może z pominięciem dość ogólnikowej wypowiedzi pełnomocnika rządu ds. szczepień na COVID-19, Michała Dworczyka, który pytany pod koniec grudnia na antenie TVN24 o termin szczepień osób bezdomnych zapewniał, że szczepionka będzie dostępna dla wszystkich i będzie można zapisać się na nią również, będąc nieubezpieczonym2 .

Można odnieść wrażenie, że osoby podatne na zagrożenia zostały pozostawione niejako samym sobie. Ciężko bowiem uznać zdawkową wypowiedź szefa Kancelarii Premiera za próbę rzeczywistego pochylenia się nad problemami tej grupy. Ograniczony dostęp do bieżących informacji, brak świadomości własnych praw, wykluczenie społeczne i stygmatyzacja doświadczana w placówkach ochrony zdrowia – lista piętrzących się trudności w równym dostępie do szczepień osób podatnych na zagrożenia jest znacznie dłuższa niż kilka wymienionych tutaj przykładów.

Co z prawami bezdomnych?

Osoby w kryzysie bezdomności stanowią niemałą cześć tej grupy. W ostatnim Ogólnopolskim badaniu osób bezdomnych z 2019 r.3 wskazywano na co najmniej 30 tysięcy osób doświadczających różnych form bezdomności, żyjących w RP. Badanie odbywające się standardowo w pierwszej połowie lutego, raz na dwa lata, w 2021 r. w związku z sytuacją pandemiczną zostało odwołane przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej. Nie poznamy więc danych, które szczególnie w dobie epidemii koronawirusa byłyby wyjątkowo cenne i przydatne, a także pozwalałyby przedsiębrać konkretne działania na rzecz poprawy sytuacji osób w kryzysie bezdomności i zapewnienia możliwości równego korzystania z przynależnych im praw, szczególnie zaś konstytucyjnego prawa do ochrony zdrowia.

Stanowisko Komitetu ds. Bioetyki Rady Europy

Niedawno, 22 stycznia 2021 r., Komitet ds. Bioetyki (DH-BIO) Rady Europy upomniał się o osoby podatne na zagrożenia, wydając oświadczenie zatytułowane „COVID-19 i szczepionki: zapewnienie odpowiedniego dostępu do szczepień podczas obecnej i przyszłych pandemii”4. Komitet zaznaczył, że kryzys zdrowia publicznego spowodowany pandemią nie może naruszać poszanowania godności ludzkiej i ochrony praw człowieka. Zwrócił też uwagę na kluczowe znaczenie równego dostępu do szczepień, wskazując na grupy osób podatnych na zagrożenia, szczególnie narażone na ryzyka związane z obecną pandemią. Obok osób żyjących w ubóstwie, jak i tych o niepewnym statusie prawnym, do których zalicza się uchodźców, osoby ubiegające się o azyl czy nieregularnych migrantów, wyszczególniono także grupę osób doświadczających bezdomności.

Eksperci Rady Europy zaznaczyli, że nie należy ograniczać dostępu do szczepień osób nieposiadających stałego miejsca zamieszkania albo osób o niepewnym statusie prawnym, wymieniając wśród nich nieregularnych migrantów, osoby ubiegające się o azyl i wspomniane już osoby bezdomne. Podkreślili również konieczność podjęcia aktywnych kroków w celu zrozumienia i usunięcia wszelkich barier administracyjnych stojących na drodze do rozwoju oraz wdrożenia inkluzywnych programów szczepień. Na marginesie zauważono, że zapewnianie szczepionek zarówno osobom bez miejsca zamieszkania, jak i osobom o niepewnym statusie prawnym powinno być wyraźnie oddzielone np. od kontroli imigracyjnej, zgodnie z Zaleceniem nr 16 dotyczącym Ogólnej Polityki ECRI ws. ochrony nieregularnych migrantów przed dyskryminacją5, w którym Europejska Komisja Przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji jasno stwierdziła, że żadna jednostka nie jest nielegalna, zaś wszystkim osobom, bez względu na ich status, przysługują prawa człowieka, które muszą być zagwarantowane w prawie i praktyce, bez dyskryminacji. Stanowisko polskiego rządu, wyrażone w cytowanej na wstępie wypowiedzi ministra Dworczyka, różni się od stanowiska DH-BIO – w Polsce szczepionkę mogą otrzymać jedynie cudzoziemcy o uregulowanym statusie prawnym.

Osoby podatne za zagrożenia nie istnieją w polskiej debacie

Zarówno osoby w kryzysie bezdomności, jak np. uchodźcy czy imigranci, należą do osób, które w szerszej społecznej świadomości nigdy nie zyskały faktycznej podmiotowości, a co za tym idzie – tak naprawdę nigdy nie zaistniały. Osoby podatne na zagrożenia są pozbawione miejsca w polskiej debacie – również na swój własny temat. Są milczącymi nieobecnymi, a jeśli nawet z rzadka skupią na sobie uwagę mediów, niemal zawsze nacechowuje się je negatywnie – czy to przez przypisywanie im zachowań kryminalnych, czy to przez powielanie stereotypów podszytych rażącymi uproszczeniami, wreszcie – przez paternalizm lub protekcjonalizm. Poza Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich oraz raczej nielicznymi środowiskami aktywnie działającymi m.in. na rzecz osób doświadczających kryzysu bezdomności niewielu upomina się dziś o los tych, których za dr. Adamem Ploszką można określić mianem jednostek skrajnie ubogich6.

Dostęp do opieki zdrowotnej ustanowiony w Konwencji Rady Europy

W niedawnym oświadczeniu Komitetu ds. Bioetyki podkreślono fundamentalne znaczenie w czasie pandemii zasady równego dostępu do opieki zdrowotnej, ustanowionej w art. 3 Konwencji Rady Europy o prawach człowieka i biomedycynie7 (tzw. Europejska Konwencja Bioetyczna lub Konwencja z Oviedo, którą Polska podpisała w 1999 r., lecz do dziś jej nie ratyfikowała). Zauważono, że oznacza to zapewnienie każdemu, bez dyskryminacji, sprawiedliwej szansy otrzymania bezpiecznej i skutecznej szczepionki. Eksperci podkreślili też, że w obliczu niedoboru szczepionek istnieje potrzeba ustalenia właściwych grup priorytetowych i dodali, że celem jest zminimalizowanie liczby zgonów i poważnych zachorowań, a także ograniczenie transmisji wirusa. Ustalenie priorytetów uznali za kluczowe ze względu na poszanowanie dla prawa do życia i prawa do ochrony zdrowia.

Komitet dostrzegł także ważny aspekt promowania równości w dostępie do szczepień na arenie międzynarodowej. Chociaż ustalanie priorytetów nie jest głównym tematem tego oświadczenia, z zadowoleniem przyjmujemy podkreślenie przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) i inne organy potrzeby promowania równości między krajami i ustanowienia w tym celu mechanizmów współpracy międzynarodowej – napisali eksperci.

Dobre praktyki warte naśladowania

Warto odnotować przykłady dobrych praktyk odnośnie priorytetowego traktowania osób bezdomnych w programach szczepień przeciw COVID-19 na arenie międzynarodowej. Pierwszym miastem, w którym zdecydowano się nadać szczególny priorytet szczepieniom ludzi bezdomnych, okazało się angielskie Oldham, wchodzące w skład konurbacji Manchesteru8, zaś pierwszym takim państwem stał się Watykan – już w połowie stycznia szczepionki podano tam osobom korzystającym na stałe z opieki instytucji Stolicy Apostolskiej oraz Wspólnoty Sant'Egidio9.

Fakt, że w obecnym czasie Rada Europy zwraca uwagę na prawa osób podatnych na zagrożenia w kontekście dostępu do szczepień należy uznać za znaczący. Polityka ochrony zdrowia i życia w dobie pandemii koronawirusa musi uwzględniać prawa grup w rzeczywistości pozbawionych reprezentacji, w tym ich prawo do bycia objętymi programami profilaktycznymi, z uwzględnieniem zasad równości i solidarności społecznej. Jeśli jako społeczeństwo nie jesteśmy w stanie dostrzec najsłabszych i najbardziej narażonych, a tym bardziej nie podejmujemy działań gwarantujących dostęp do szczepień konkretnych grup osób na podstawie obiektywnych kryteriów ryzyka zakażeniem, nie możemy mówić o solidarności i demokracji prawdziwie szanującej prawa człowieka. Ta bowiem zawsze winna wychylać się w stronę potrzebujących, słabszych i wykluczanych. Trudny czas, którego obecnie doświadczamy, to prawdziwy sprawdzian dla nas wszystkich. Stawia niełatwe pytanie o naszą kondycję społeczną, jakość naszej demokracji, równość obywateli wobec prawa. Konfrontuje nas z pytaniem, jakim społeczeństwem chcemy być i jaka jest nasza prawdziwa tożsamość.

Stanisław Chyla-Smyk

O autorze

Stanisław Chyla-Smyk – absolwent prawa (Uniwersytet SWPS) i socjologii (ISNS UW). Studiował także bałtystykę – w Warszawie (Uniwersytet Warszawski), Wilnie (Vilniaus universitetas oraz Vilniaus pedagoginis universitetas) i Rydze (Latvijas Universitāte). Ukończył kurs prawa autorskiego w Harvard Law School. Zawodowo zajmuje się reprezentacją twórców oraz produkcją filmową. Oddany sprawie bezdomnych, migrantów i innych grup wykluczonych społecznie. Aktualnie uczestnik seminariów doktorskich na Wydziale Prawa Uniwersytetu SWPS w Warszawie.

Przypisy

1 Por. komunikat BRPO z 12.02.2021 po spotkaniu Rzecznika Praw Obywatelskich z przedstawicielami Komisji Ekspertów ds. Przeciwdziałania Bezdomności, https://www.rpo.gov.pl/pl/content/szczepieni-pracownicy-noclegowni-i-ogrzewalni-koronawirus.
2 „Fakty po faktach”, 27.12.2020, TVN24, https://tvn24.pl/go/programy,7/fakty-po-faktach-odcinki,15048/odcinek-619,S00E619,427232.
3 https://www.gov.pl/web/rodzina/wyniki-ogolnopolskiego-badania-liczby-osob-bezdomnych-edycja-2019.
4 https://rm.coe.int/dh-bio-statement-vaccines-e/1680a12785.
5 https://rm.coe.int/zalecenie-nr-16-dotyczace-ogolnej-polityki-ecri-kluczowe-tematy/16808e55ba.
6 Ploszka A., „Publicznoprawny status jednostki skrajnie ubogiej”, Wolters Kluwer, Warszaw 2019.
7 https://www.coe.int/t/dg3/healthbioethic/texts_and_documents/ETS164Polish.pdf.
8 „Covid-19: Oldham prioritises homeless in vaccine roll-out”, https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-55661823.
9 „Homeless people receive Covid-19 vaccine in the Vatican”, https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2021-01/vaccine-covid-19-poor-homeless-vatican.html; o Centrum pobytu osób bezdomnych otwartym w 2019 r. w Watykanie: https://www.santegidio.org/pageID/30284/langID/pl/itemID/33384/Piękno-uzdrawia-Papież-Franciszek-inauguruje-nowy-dom-dla-bezdomnych-w-pobliżu-kolumnady-placu-św-Piotra.html.

Najnowsze artykuły

Kanały

Zobacz także

strefa psyche strefa designu strefa zarzadzania strefa kultur logo
 
Masz prawo – cykl spotkań dla licealistów