hr award color

logo uswps nazwa 3

Strefa Rodzica

Psychologowie podkreślają, że empatia odgrywa ważną rolę w rozwoju emocjonalnym i społecznym dziecka. Osoby empatycze łatwiej nawiązują relacje interpersonalne, szybciej i skuteczniej rozwiązują konflikty, a wybaczanie innym przychodzi im z mniejszym trudem. Dlatego empatię warto rozwijać – już od najmłodszych lat. Jak pomóc swojemu dziecku w doskonaleniu tej szczególnie ważnej kompetencji społecznej?

Empatia to...

„Empatia” w rozumieniu potocznym (za słownikiem języka polskiego PWN) to „umiejętność wczuwania się w stan wewnętrzny drugiej osoby”. W psychologii empatia definiowana jest jako zdolność odczuwania stanów psychicznych innych osób (empatia emocjonalna) oraz umiejętność przyjęcia sposobu myślenia innych osób, spojrzenia z ich perspektywy na rzeczywistość (empatia poznawcza).

Wielu badaczy podkreśla, że empatia odgrywa ważną rolę w rozwoju emocjonalnym i społecznym dziecka. Prawidłowo wykształcona empatia zapobiega zachowaniom dysfunkcyjnym, wspiera zdolność nawiązywania prawidłowych relacji interpersonalnych.

Osoby empatyczne łatwiej wybaczają, szybciej i skuteczniej rozwiązują konflikty. Wysoki poziom empatii koreluje z zachowaniami prospołecznymi. Jej deficyty występują m.in. w zaburzeniach osobowości (np. osobowość psychopatyczna), zaburzeniach zachowania i zaburzeniach opozycyjno-buntowniczych przejawianych przez dzieci.

Izabela Bancewicz, Uniwersytet SWPS we Wrocławiu, II Wydział Psychologii

Deficyt empatii a zaburzenia opozycyjno-buntownicze

Rodzice dzieci z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi jako obszary problemowe zwykle podają występujące u nich trudności w nawiązywaniu relacji z osobami dorosłymi, problemy z podporządkowywaniem się osobom dorosłym, wysoką impulsywność. Mało tego, dzieci niechętnie spełniają polecenia, nie wywiązują się z powierzonych obowiązków, jeśli same ich nie akceptują, zwrócenie uwagi traktują jako nadmierną krytykę, reagują silną złością, poczuciem krzywdy. Przejawiają słabszą motywację zadaniową, niechętnie podejmują narzucony z zewnątrz wysiłek.

Poza tym obserwuje się u nich mniejszy wgląd w siebie, w przeżywane uczucia i emocje. Za popełnione błędy dzieci obarczają odpowiedzialnością innych, nie dostrzegają związku między własnym zachowaniem a reakcjami ze strony otoczenia. Rodzice często pozostają bezsilni wobec postaw dziecka, tradycyjne metody wychowawcze nie odnoszą oczekiwanego efektu.

Jak rozwijać empatię u dziecka

W pracy z tą grupą dzieci, prócz prób modyfikowania zachowań niepożądanych, niezwykle ważne jest rozwijanie empatii. Rozwojowi empatii sprzyjają m.in. rozmowy o przeżywanych stanach emocjonalnych, pomoc w wyrażaniu i nazywaniu przeżywanych uczuć, nauka rozróżniania i nazywania przeżywanych emocji, odróżnianie emocji od działania pod wpływem danej emocji (np. złość nie jest niczym niewłaściwym, czasami nieodpowiednie jest to, w jaki sposób pod jej wpływem zachowujemy się wobec innych).

Zarówno rodzice, jak i nauczyciele powinni wykorzystywać każdą okazję do pochwalenia i wzmocnienia zachowania prospołecznego dziecka, tak, by w przyszłości było coraz bardziej zdolne do spostrzegania i uświadamiania sobie myśli, uczuć i motywów zachowania innych osób.

Bardzo ważne są także postawy osób z najbliższego otoczenia. Badania pokazują, że jeżeli mamy wokół siebie osoby, które potrafią okazywać empatię, sami stajemy się bardziej empatyczni. Dzieci naśladują obserwowane zachowania, wytwarzając i poszerzając całą gamę reakcji empatycznych.

Podobne zależności w przypadku agresji ujawnił Bandura i jego zespół (za: Aronson, 1995). W serii eksperymentów dowiodziono, że samo oglądanie innej osoby zachowującej się agresywnie może wzmóc agresywne zachowanie u małych dzieci.

Empatii można się nauczyć?

Optymistyczny jest fakt, że empatii można się nauczyć, ale najskuteczniej kształtuje się w dzieciństwie. Teoria przywiązania, którą stworzył John Bolby (Bowlby, 2007) podkreśla kluczową rolę empatii w relacjach między opiekunem a dzieckiem. Adekwatne odpowiadanie rodziców na potrzeby dzieci sprawia, że tworzy się u nich prawidłowe przywiązanie, tym samym stają się one bardziej empatyczne.

Jak wynika z licznych badań, zjawisko empatii można zaobserwować także w świecie zwierząt. Naczelne potrafią m.in. podejmować działania prospołeczne wobec innych osobników oraz spojrzeć na rzeczywistość z perspektywy innej niż własna. W jednej ze swoich książek prymatolog Frans de Waal opisuje przypadek trisomicznego rezusa (odpowiednio dziecko z zespołem Downa u ludzi). Zwierzę było poważnie opóźnione zarówno pod względem zdolności motorycznych, jaki i społecznych. Pozostałe osobniki w stadzie zachowywały się bardzo wyrozumiale, traktowały je w sposób łagodny, tak jakby rozumiały, że zachowania niepożądane nie są intencjonalne, a są wynikiem z choroby.

Empatia jest kompetencją społeczną, dzięki której człowiek dobrze funkcjonuje w grupie społecznej. Już to stanowi wystarczający argument, żeby starać się rozwijać empatię u wszystkich dzieci.

258 izabela bancewicz

O autorze

Izabela Bancewicz – od ponad 16 lat pracuje z dziećmi i młodzieżą oraz ich rodzinami. Jest specjalistą w zakresie psychologii klinicznej. Zajmuje się diagnozą i terapią zaburzeń wieku rozwojowego. Prowadzi terapię indywidualną dzieci i młodzieży, zajęcia psychoedukacyjne dla rodziców. Na Uniwersytecie SWPS we Wrocławiu prowadzi zajęcia z diagnozy psychologicznej dziecka oraz psychopatologii dzieci i młodzieży. Realizuje też szkolenia z zakresu psychologii klinicznej dzieci i młodzieży dla różnych grup zawodowych, treningi wychowawcze dla rodziców. W pracy zawodowej stara się, by diagnoza psychologiczna nie stanowiła „etykietki” dla dziecka, a przyczyniła się do lepszego rozumienia jego problemu i stanowiła punkt wyjścia do terapii.

Bibliografia

1. Aronson E. (1995), „Człowiek istota społeczna”, Wydawnictwo Naukowe PWN.

2. Bowlby J. (2007), „Przywiązanie”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

3. de Waal F. (2014), „Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych”, Copernicus Center Press, Kraków.

Blog Strefy Rodzica

Magdalena Śniegulska - avatar Magdalena Śniegulska

Zagubiony jak rodzic

Bycie rodzicem należy do najtrudniejszych zadań i ról. Tym bardziej teraz, kiedy wiele bezspornych prawd zostało obalonych i upowszechniły się nowe typy rodzi...

Czytaj więcej »

Anna Januszewicz - avatar Anna Januszewicz

Epidemia otyłości narasta

Dotyka ludzi w każdym wieku, ale szczególnie niebezpieczna jest dla młodych osób. Właściwe wyjście z sytuacji to odpowiednie kształtowanie zdrowych nawyków ży...

Czytaj więcej »

Maciej Frasunkiewicz - avatar Maciej Frasunkiewicz

Uwierz we mnie, a zrobię to samo

Thomas Edison w szkole nie był ani prymusem, ani pupilkiem nauczycieli. Mimo to dziś jest jednym najbardziej rozpoznawalnych wynalazców na świecie. Dlaczego? ...

Czytaj więcej »

Aleksandra Musielak - avatar Aleksandra Musielak

Nagrody czy kary? Oto jest pytanie...

Każdy rodzic wcześniej czy później staje w obliczu dylematu: karać, nagradzać, a może jedno i drugie? Jaką metodę obrać i czy jest jedna właściwa? W mi...

Czytaj więcej »

Joanna Trochimczuk - avatar Joanna Trochimczuk

Jak budować autorytet rodzica/opiekuna?

Koncepcji na wychowanie dziecka, było, jest i będzie wiele. Jednak jak w tych wszystkich radach, podejściach, niezawodnych receptach, odnaleźć swój sposób na ...

Czytaj więcej »

Marta Wawrzynów - avatar Marta Wawrzynów

O zaburzeniach integracji sensorycznej u dzieci

„Samo minie. Dzieci w tym wieku już tak mają” – rodzice często bagatelizują niepokojące zachowania swoich pociech. Tymczasem problemy z koordynacją ruchową, k...

Czytaj więcej »

Renata Gołębiowska - avatar Renata Gołębiowska

Jak kształtować zdolności komunikacyjne dziecka z autyzmem?

W latach siedemdziesiątych Rutter przedstawił pogląd o centralnej pozycji rozwoju językowego wśród symptomów autyzmu. Zmiany w psycholingwistyce rozwojowej pr...

Czytaj więcej »

Izabela Bancewicz - avatar Izabela Bancewicz

Rola empatii w rozwoju emocjonalnym i społecznym dziecka

Psychologowie podkreślają, że empatia odgrywa ważną rolę w rozwoju emocjonalnym i społecznym dziecka. Osoby empatycze łatwiej nawiązują relacje interpersonaln...

Czytaj więcej »

Aleksandra Patela - avatar Aleksandra Patela

Dziecko życzliwe, to dziecko szczęśliwe

Rodzice dokładają wszelkich starań, aby wychować swoje dzieci na dobrych ludzi. Zależy im, aby czuły się szczęśliwe i lubiane w środowisku szkolnym. Drobne ge...

Czytaj więcej »

Dorota Wiśniewska-Juszczak - avatar Dorota Wiśniewska-Juszczak

Jakie dzieciństwo, taka dorosłość?

„Czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość…” Nie tylko porzekadła i mądrości ludowe, ale też liczne badania naukowe dowodzą, że już obserwując zachowan...

Czytaj więcej »

Monika Suchowierska-Stephany - avatar Monika Suchowierska-Stephany

Zaburzenia ze spektrum autyzmu a terapia behawioralna

Czym jest autyzm? W jaki sposób pracować z dziećmi autystycznymi? Na czym polegają trudności w motywowaniu dziecka z ASD? Coraz więcej dzieci otrzymuje diagno...

Czytaj więcej »

Aleksandra Jasielska - avatar Aleksandra Jasielska

Dziecko w świecie zakupów i pieniędzy

„Mamo, tato kup mi…” – zna każdy rodzic. Dlaczego dzieci nie znają umiaru w swoich zakupowych zachciankach? O tym, jak w materialistyczny świat wprowadzać naj...

Czytaj więcej »

Karolina Jenczylik - avatar Karolina Jenczylik

Pozytywna strona błędu – jak wesprzeć swoje dziecko po porażce

Każdy medal ma dwie strony – gdy zwycięzca cieszy się wygraną, jego rywal martwi się porażką. Sukcesy przeplatane porażkami to codzienność dla sportowców, zar...

Czytaj więcej »

Piotr Modzelewski - avatar Piotr Modzelewski

Dlaczego dzieci odwlekają? Co możemy z tym zrobić?

Najnowsze krajowe badania przekonują, że do 80% osób czasem coś przekłada. Psychologowie nazywają to prokrastynacją, czyli skłonnością do odkładania zada...

Czytaj więcej »

Paulina Sobiczewska - avatar Paulina Sobiczewska

1 września wspieraj swoje dziecko

Jeśli nasze dziecko idzie do szkoły po raz pierwszy, warto pamiętać, że jest to dla niego zupełnie nowa sytuacja. Musimy więc zrobić wszystko, by je z nią osw...

Czytaj więcej »

Ewa Borgosz - avatar Ewa Borgosz

Mózg a uczenie - poradnik dla rodzica

Mózg człowieka można porównać do wszechświata: wprawdzie jest opakowany w dość szczelną puszkę czaszki i waży zaledwie 1220-1380 g, zawiera jednak około 100...

Czytaj więcej »

Ewa Borgosz - avatar Ewa Borgosz

Czas znaleźć czas

Dziecko potrzebuje czasu niezorganizowanego, wolnego, kiedy może pobyć samo z sobą lub wspólnie z rodzicami, rówieśnikami , rodzeństwem, decydować o tym, cz...

Czytaj więcej »

Magdalena Jaroch - avatar Magdalena Jaroch

Nastolatkowie w świecie używek i nałogowych zachowań

Dzisiejszy świat oferuje całą gamę używek, począwszy od leków bez recepty, skończywszy na dopalaczach. Zażywanie nie musi się zakończyć uzależnieniem. Warto...

Czytaj więcej »

Aleksandra Musielak - avatar Aleksandra Musielak

Burzliwy okres dorastania czy depresja – jak to rozróżnić?

Statystyki dotyczące depresji są zatrważające. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2020 roku depresja będzie drugim najpoważniejszym problemem zdro...

Czytaj więcej »

Małgorzata Kowalczewska - avatar Małgorzata Kowalczewska

Czy urlop macierzyński to „luka” w CV?

Na coaching zgłaszają się do mnie mamy, które zdecydowały się szukać nowej pracy po urlopie macierzyńskim lub wychowawczym. Większość z nich ma te same obaw...

Czytaj więcej »

Aleksandra Dopierała - avatar Aleksandra Dopierała

Moje dziecko nie chce jeść. Sposoby na Tadka Niejadka

Żywienie niemowląt i małych dzieci spędza sen z powiek rodzicom. Szczególnie moment wprowadzania nowych, stałych pokarmów wzbudza wiele trosk i niepokoju. C...

Czytaj więcej »

Żaneta Rachwaniec-Szczecińska - avatar Żaneta Rachwaniec-Szczecińska

Cyberbullying – współczesne oblicze przemocy

Nowoczesna przemoc nie zostawia sińców na ciele, nie niszczy ubrań, podręczników, nie polega na gnębieniu ofiary w szkolnej toalecie. Przed współczesną prze...

Czytaj więcej »

Karolina Jenczylik - avatar Karolina Jenczylik

Nie zapadaj w sen zimowy! Aktywność sportowa z dziećmi

Zima dla dzieci oznacza czas, w którym gra w piłkę na boisku, jazda rowerem, czy zabawa w berka na osiedlu muszą poczekać do wiosny. Dzień jest coraz krótszy...

Czytaj więcej »

Aleksandra Dopierała - avatar Aleksandra Dopierała

Wskazówki dla Gwiazdora

Obdarowywanie innych jest bardzo przyjemne, choć może przysparzać wielu kłopotów. Wybranie podarunku, który będzie cieszył drugą osobę jest nie lada wyzwaniem...

Czytaj więcej »

Karina Mucha - avatar Karina Mucha

Czy warto mówić dzieciom prawdę o świętym Mikołaju?

Co roku w grudniu media, sklepy i reklamy zdominowane są przez świąteczne symbole. W tym czasie wielu rodziców musi się zmierzyć z pytaniami dotyczącymi życia...

Czytaj więcej »

Aleksandra Dopierała - avatar Aleksandra Dopierała

Bajkoterapia to nie bajka

Bajki i baśnie mogą pobudzać wyobraźnię, rozwijać zdolności językowe, jak i pomagać w rozwoju społecznym młodego człowieka. Co ciekawe, bajki mogą także pomag...

Czytaj więcej »

Justyna Deręgowska - avatar Justyna Deręgowska

Śmierć w świecie dziecka

W rozmowach z dziećmi śmierć i przemijanie to niechętnie podejmowane tematy. Co więcej, nie dopuszcza się obecnie dzieci do kontaktu z bliskimi im umierając...

Czytaj więcej »

Anna Olczak-Stawicka - avatar Anna Olczak-Stawicka

Rozwój psychoseksualny w okresie dzieciństwa

Co robić w momencie kiedy dziecko zaczyna się interesować seksem? Jak reagować na pierwsze pytania? Czy masturbacja przedszkolaków to problem z którymi powinn...

Czytaj więcej »

Aleksandra Brzezińska - avatar Aleksandra Brzezińska

Jak uniknąć konfliktów między rodzeństwem?

Konflikty między rodzeństwem są powszechnym zjawiskiem. Dzieci kłócą się dlatego, że jest to dostępny sposób na to, by bronić swoich potrzeb, swojego zdania c...

Czytaj więcej »

Aleksandra Brzezińska - avatar Aleksandra Brzezińska

Jak rozmawiać z dzieckiem na trudne tematy?

Mamo, dlaczego ten pan nie ma ręki?”, „Dlaczego ta pani grzebie w śmietniku”, „Skąd się biorą dzieci”, „Tato, co to znaczy, że nasz kot umarł?” Te i inne powa...

Czytaj więcej »

Aleksandra Musielak - avatar Aleksandra Musielak

Dziecko niegrzeczne czy „w emocjach”?

Trudne emocje, czyli jakie? Pytani rodzice najczęściej odpowiadają: złość. Dlaczego tak nie lubimy złości wyrażanej przez nasze dzieci? Czy umiemy sobie z nią...

Czytaj więcej »

Justyna Deręgowska - avatar Justyna Deręgowska

Samorozwój ojca: o korzyściach z bycia zaangażowanym tatą

W naszym kraju wciąż popularna (jeśli nie dominująca) jest tradycyjna koncepcja roli ojca. Ojciec w takim ujęciu jest głównym żywicielem rodziny. Ojciec poj...

Czytaj więcej »

Izabela Surmacz - avatar Izabela Surmacz

Na styku kariery i rodzicielstwa

Jak pokazują najnowsze badania ekspertów rynku pracy, zarówno kobiety jak i mężczyźni dążą do stylu życia, który pozwala na zachowanie równowagi między sferą pr...

Czytaj więcej »

Magdalena Śniegulska - avatar Magdalena Śniegulska

Rozwód – 10 przykazań dla rodziców

Rozwód rodziców jest doświadczeniem, które zawsze jakoś wpływa na dzieci. Pytanie tylko, jak bardzo negatywny jest to wpływ i jak trwałe skutki może po sobie ...

Czytaj więcej »