Od pomocy do nieufności. Jak polityka i światopogląd wpływają na postawy wobec uchodźców?

Temat migracji i uchodźców w Polsce od lat jest obecny w debacie politycznej. Twórcy raportu „Co wpływa na postrzeganie uchodźców w Polsce” zauważają, że w Polsce pierwsze wykorzystanie tego tematu w narracji polityków związane było z kryzysem migracyjnym w Unii Europejskiej w 2015 roku^₁. Od tego czasu temat uchodźców regularnie powraca w wypowiedziach i dyskursie publicznym. W połowie 2021 roku Polacy obserwowali kryzys na granicy z Białorusią, a kilka miesięcy później, gdy Rosja zaatakowała Ukrainę, do Polski zaczęli przybywać uchodźcy z Ukrainy.

Z badania przeprowadzonego przez Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi Uniwersytetu SWPS w 2024 roku na reprezentatywnej próbie Polek i Polaków (N=1001) wynika, że wyborcy wszystkich partii w Polsce chętniej akceptują przyjmowanie uchodźców z Ukrainy niż z Bliskiego Wschodu i Afryki. Najniższe poparcie dla przyjmowania uchodźców z Ukrainy prezentowali wyborcy Konfederacji, a najwyższe – wyborcy KO oraz Lewicy, nie różniąc się wynikami między sobą^₂. Twórcy raportu zwracają uwagę, że niższe wyniki poparcia dla przyjmowania uchodźców odnotowano, gdy pytanie odnosiło się do osób pochodzących z Bliskiego Wschodu i Afryki. Wyborcy Prawa i Sprawiedliwości (tj. partii rządzącej w okresie, gdy do Polski zaczęli przybywać uchodźcy z obu obszarów) oraz Konfederacji, podobnie jak wyborcy pozostałych partii, najmniej chętnie przyjmowaliby uchodźców z Bliskiego Wschodu i Afryki. Największą otwartość w tym obszarze wykazywali wyborcy Koalicji Obywatelskiej oraz Lewicy^₃.

Autorzy raportu wskazują, że poglądy polityczne są jednym z kluczowych czynników różnicujących postawy wobec uchodźców. Osoby o prawicowych przekonaniach częściej wykazują dystans wobec obu grup, natomiast wyborcy partii centrowych i lewicowych deklarują większą otwartość i gotowość do pomocy.

Dodatkowo, osoby charakteryzujące się wyższym poziomem orientacji na dominację społeczną (SDO, ang. social dominance orientation), czyli silniej ceniące hierarchię społeczną i postrzegające świat jako „dżunglę, w której rywalizuje się o zasoby”, deklarują mniejsze poparcie dla przyjmowania uchodźców z Ukrainy niż osoby o niższym natężeniu tej cechy – zwracają uwagę twórcy raportu. W przypadku uchodźców z Bliskiego Wschodu i Afryki niższy poziom akceptacji dla ich przyjmowania w Polsce deklarują zarówno osoby o wyższym poziomie SDO, jak i te cechujące się wyższym poziomem prawicowego autorytaryzmu (RWA, ang. right-wing authoritarianism), który wiąże się z większym przywiązaniem do zasad i autorytetów.

Twórcy raportu zauważają, że w Polsce nastawienie polityków wobec uchodźców było zróżnicowane, zmieniało się w czasie, różniło się między partiami i zależało od pochodzenia samych uchodźców. Inne stanowisko prezentowano wobec uchodźców z Ukrainy, a inne wobec osób przybywających przez granicę polsko-białoruską – głównie z Bliskiego Wschodu i Afryki.

Kultura, bliskość i zaufanie społeczne mają znaczenie

Z raportu wynika, że na różnice w postrzeganiu uchodźców wpływają nie tylko poglądy polityczne, lecz także poczucie kulturowej bliskości. Osoby z Ukrainy są często postrzegane jako kulturowo bliższe Polakom^₄, pod względem zachowań, języka (języki słowiańskie) i stylu życia. Uchodźcy z Ukrainy przybywający do Polski charakteryzują się również wyższym statusem społecznym niż osoby z krajów Bliskiego Wschodu i Afryki. Autorzy badania zauważają, że znaczącą różnicą w przypadku nastawienia wobec obu grup uchodźców mogła być również wiedza o przyczynach uchodźstwa. Wojna w Ukrainie jest tematem dobrze znanym i szeroko relacjonowanym w polskich mediach, co sprzyja empatii i zrozumieniu. Konflikty w krajach takich jak Syria, Irak czy Afganistan są natomiast mniej znane Polakom. Dodatkowo, Ukraina jest bezpośrednim sąsiadem Polski, a badania pokazują, że wydarzenia rozgrywające się w bliskiej odległości są postrzegane przez ludzi jako bardziej znaczące^₅.

– Wyniki raportu sugerują, że kluczowy w postrzeganiu uchodźców jest nie tylko fakt, że mamy do czynienia z uchodźcą, ale także informacja o jego pochodzeniu. Wyższa akceptacja wobec uchodźców z Ukrainy wynika z synergii kilku czynników: bliskości kulturowej, wyższego statusu społecznego, medialnej obecności konfliktu oraz geograficznej bliskości. W przypadku uchodźców z Bliskiego Wschodu te czynniki działają słabiej lub wcale, co skutkuje niższym poziomem akceptacji – zauważa współtwórca raportu.

Badanie pokazuje również, że im bardziej osoba czuła się doceniona, akceptowana, silna i dostrzeżona w społeczeństwie, tym wyższy miała poziom akceptacji uchodźców, przy czym wyniki były dwukrotnie wyższe dla uchodźców z Ukrainy. Twórcy badania pozytywną korelację zaobserwowali także w przypadku poziomu wykształcenia. Natomiast wraz ze wzrostem religijności spadło poparcie dla przyjmowania uchodźców z obu grup. Twórcy raportu wskazują, że zmienne takie jak status społeczny, zadowolenie z życia oraz poczucie kontroli miały pozytywny związek wyłącznie z poparciem dla przyjmowania uchodźców z Ukrainy.

– Fakt, że w ocenie uchodźców z Ukrainy bierze udział więcej zmiennych, jest interesujący, ponieważ może sugerować bardziej złożony obraz tej grupy w polskim społeczeństwie. Większa liczba ukraińskich uchodźców w Polsce oraz ich kulturowa bliskość wobec Polaków pozwala dostrzegać różnorodność tej grupy i uwzględniać więcej czynników przy jej ocenie niż w przypadku uchodźców z Bliskiego Wschodu – podsumowuje Patryk Kukla.

Polityka i emocje w tle społecznych postaw

Z raportu wynika, że postawy wobec uchodźców są złożone i zależą od wielu czynników – ideologicznych, psychologicznych i kulturowych. Choć Polacy generalnie deklarują solidarność z osobami uciekającymi przed wojną, ich gotowość do pomocy różni się w zależności od tego, skąd uchodźcy pochodzą.

Politycy różnych ugrupowań odwołują się do emocji wyborców – od solidarności po lęk – co kształtuje społeczne postawy. Twórcy raportu zauważają, że narracje polityczne, w których jednych uchodźców przedstawia się jako ofiary wojny, a innych jako zagrożenie, utrwalają podziały i różnice w percepcji poszczególnych grup. Autorzy badania podkreślają, że zrozumienie psychologicznych mechanizmów stojących za tymi postawami może pomóc w prowadzeniu bardziej odpowiedzialnej debaty publicznej i projektowaniu skuteczniejszych działań integracyjnych.

Raport autorstwa Patryka Kukla i dr hab. Magdaleny Formanowicz „Co wpływa na postrzeganie uchodźców w Polsce” jest do pobrania na stronie.

 ¹Olender, K. (2017). Obraz uchodźców w dyskursie wybranych polskich partii politycznych. W: Grech, M., Siemes, A. i Wszołek, M. (red.), Badanie i projektowanie komunikacji 6 (s. 265–277). Wydawnictwo Libron.

 ²Analiza postaw wyborców partii politycznych została przeprowadzona na podpróbie 697 osób, które uczestniczyły w obu falach sondażu – w 2023 i 2024 roku. Porównano poparcie dla przyjmowania uchodźców u wyborców KO i Lewicy za pomocą testu t Studenta dla grup zależnych: t(691) = 0,41; p = 0,999.

 ³Porównano poparcie dla przyjmowania uchodźców u wyborców KO i Lewicy za pomocą testu t Studenta dla grup zależnych: t(691) = -0,428; p = 0,998.

 ⁴Albada, K., Hansen, N. i Otten, S. (2021). When cultures clash: Links between perceived cultural distance in values and attitudes towards migrants. „British Journal of Social Psychology”, 60(4), s. 1350–1378.

 ⁵Burris, C.T. i Branscombe, N.R. (2005). Distorted distance estimation induced by a self-relevant national boundary. „Journal of Experimental Social Psychology”, 41(3), s. 305–312.

mgr

Patryk Kukla

Biogram