Polska w czołówce zużycia antybiotyków w Europie

Według europejskich danych^₁,^₂ Polska wciąż znajduje się w pierwszej dziesiątce krajów o najwyższej konsumpcji antybiotyków w Europie. Problem ten dotyczy szczególnie antybiotyków stosowanych poza szpitalami, czyli w podstawowej opiece zdrowotnej (tzw. „community”). Trend zużycia antybiotyków w Polsce od lat utrzymuje się na podobnym poziomie. Co więcej, rekomendowany cel zmniejszenia zużycia antybiotyków w Polsce między 2019 a 2030 rokiem wynosi -27 proc., a zaobserwowana zmiana między 2019 a 2024 wynosiła tylko -4 proc.

Mechanizm i skutki lekooporności

Wysokie zużycie antybiotyków przyspiesza rozwój oporności bakterii na antybiotyki. Często błędnie myślimy, że to ludzki organizm rozwija odporność na leczenie antybiotykami. Natomiast to zjawisko polega na tym, że to bakterie wykształcają i przekazują sobie zdolność „chronienia” się przed antybiotykiem. W praktyce oznacza to, że infekcje są trudne do wyleczenia. W najgorszym wypadku antybiotykooporność może przyczyniać się do śmierci lub ją powodować. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Lancet" pokazało, że w samym 2019 roku na świecie oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe była powodem ponad miliona zgonów i przyczyniła się do prawie 5 milionów zgonów^₃. To pokazuje, że lekooporność nie jest tylko problemem przyszłości, ale zjawiskiem, które już teraz stanowi ogromne zagrożenie dla zdrowia i życia.

Jednym z kluczowych sposobów przeciwdziałania lekooporności jest bardzo ostrożne i właściwe stosowanie antybiotyków, czyli tylko wtedy, gdy są niezbędne i wyłącznie według zaleceń lekarza. O nieprawidłowym przepisywaniu i stosowaniu antybiotyków u ludzi mówimy wtedy, gdy są one albo stosowane niepotrzebnie (np. na infekcje wirusowe i inne, z którymi organizm może sobie sam poradzić, lub bez wskazań klinicznych), albo stosowane nieoptymalnie (np. nieprawidłowy antybiotyk, dawka lub długość terapii).

Jednym z przykładów nieprawidłowego stosowania antybiotyków jest ich stosowanie w leczeniu infekcji wirusowych. Problem dotyczy szczególnie zakażeń dróg oddechowych, które są najczęstszym powodem przepisywania antybiotyków w podstawowej opiece zdrowotnej. Na przykład przeziębienie, grypa, ale też objawy takie jak kaszel czy ból gardła najczęściej są powodowane przez wirusy, a układ odpornościowy większości ludzi sam sobie z nimi radzi. Do tego jednak potrzeba czasu i sposobów na złagodzenie uciążliwych objawów.

Dlaczego sama wiedza pacjentów i lekarzy nie wystarczy?

Prof. Aleksandra Borek wskazuje, że często mówi się, że powodem nadużywania antybiotyków jest brak wiedzy. Wiedza jest oczywiście potrzebna – na przykład ważne jest rozumienie, jakie infekcje i objawy są typowo wirusowe oraz że antybiotyki nie działają na wirusy. Natomiast zdaniem badaczki z Uniwersytetu SWPS sama wiedza nie wystarcza, by zapobiegać nieprawidłowemu przepisywaniu lub stosowaniu antybiotyków. Jest tak dlatego, ponieważ – jak pokazują modele psychologiczne – wiedza jest tylko jednym z wielu czynników kształtujących zachowania zdrowotne. Wpływają na nie także inne czynniki psychologiczne i społeczne, takie jak motywacja, emocje, przekonania o konsekwencjach, normy kulturowe czy warunki środowiskowe (np. czas). Aby zmienić jakieś zachowanie zdrowotne, musimy uwzględnić różne czynniki – nie tylko wiedzę.

Psychologia zdrowia i nauki społeczne oraz systematyczne przeglądy literatury wskazują na liczne i różnorodne czynniki wpływające na to dlaczego stosujemy i nadużywamy antybiotyków.

W krajach rozwiniętych, gdzie antybiotyki są dostępne tylko na receptę, na nieprawidłowe przepisywanie antybiotyków przez lekarzy rodzinnych wpływają m.in.^₄:

• postawy i przekonania lekarzy (np. przyzwyczajenie, obawa przed konsekwencjami prawnymi),
• normy kulturowe związane ze zdrowiem i medycyną (np. dostęp do wytycznych i podejście do ich stosowania),
• środowisko pracy (np. presja czasu, duża ilość pracy, odpłatne wizyty prywatne),
• interakcje z pacjentami (np. oczekiwania pacjentów co do potrzeby antybiotyku),
• czynniki związane z pacjentem i chorobą (np. objawy, czynniki ryzyka).

Natomiast na podejście pacjentów do antybiotyków mogą wpływać m.in.^₅:

• cechy demograficzne i socjoekonomiczne pacjentów (np. wiek, płeć, poziom edukacji czy dochodów),
• interakcje z lekarzami (np. komunikacja podczas wizyty lekarskiej),
• charakterystyka zaleceń terapeutycznych (np. dawkowanie, długość terapii),
• poglądy i wiedza pacjentów dotyczące antybiotyków i choroby/objawów, z którymi pacjent przychodzi do lekarza,
• dostępność antybiotyków (np. bez recepty).

– Nasze obecne badania wśród polskiej populacji pokazują również, że ważnymi czynnikami wpływającymi na poglądy i zachowania związane z antybiotykami są wiek pacjentów, obawy związane z chorobą, potrzeba szybkiego powrotu do zdrowia oraz przekonanie, że przyjęcie antybiotyku przyspieszy zdrowienie. Natomiast badani przez nas pacjenci i lekarze wskazują też na zmieniające się podejście do antybiotyków, które obecnie są przepisywane i stosowane ostrożniej niż kiedyś – wskazuje prof. Aleksandra Borek.

Jak zapobiegać antybiotykoodporności?

Ostrożne i właściwe stosowanie antybiotyków, tylko gdy są niezbędne, jest głównym sposobem zapobiegania antybiotykooporności. Takie podejście pomaga też zmniejszać ryzyko skutków ubocznych antybiotyków dla pacjentów. Mimo większej ostrożności w przepisywaniu i stosowaniu antybiotyków pilnie potrzebne są działania na różnych poziomach, takie jak wdrażanie krajowych polityk i strategii, stosowanie odpowiednich narzędzi diagnostycznych i wytycznych oraz stosowanie się do zaleceń lekarza.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) już ponad 10 lat temu wzywała do działania na rzecz zapobiegania antybiotykooporności, w tym optymalizacji antybiotyków^₆. W 2025 roku WHO opublikowała kolejne globalne wezwanie do natychmiastowego działania, wyznaczając cele dla państw członkowskich oraz wzywając je do skoordynowanych działań i przyspieszenia globalnej, wielosektorowej odpowiedzi na rozwijającą się oporność na leki^₇.

Wśród różnych działań, WHO promuje wiedzę o antybiotykooporności poprzez coroczne obchody Światowego Tygodnia Wiedzy o Antybiotykooporności (WAAW, czyli „World AMR Awareness Week”), który przypada na okres 18-24 listopada. W 2026 roku hasłem przewodnim tygodnia jest „Jedno Zdrowie, jedno działanie: Zapobiegaj AMR już teraz” (ang. „One Health, one action: Prevent AMR now”, AMR – oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe)^₈. Obchody WAAW są powiązane z Europejskim Dniem Wiedzy o Antybiotykach (18 listopada), który w tym roku koncentruje się na odpowiedzialnym stosowaniu antybiotyków u dzieci^₉.

Kampanie te promują nie tylko większą świadomość i wiedzę, ale też wzywają do odpowiedzialnych zachowań zdrowotnych, takich jak stosowanie antybiotyków wyłącznie na podstawie zaleceń lekarza. Pacjenci nie powinni sięgać po antybiotyki pozostałe po wcześniejszej kuracji, dzielić się antybiotykiem z innymi ani „wymuszać” recepty na antybiotyk. Natomiast lekarze powinni decydować o przepisaniu antybiotyku na podstawie danych klinicznych, dostępnej diagnostyki oraz obowiązujących wytycznych.

¹ European Centre for Disease Prevention and Control. Antimicrobial consumption in the EU/EEA (ESAC-Net) - Annual Epidemiological Report for 2024. Stockholm: ECDC; 2025. https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/antimicrobial-consumption-eueea-esac-net-annual-epidemiological-report-2024

² European Centre for Disease Prevention and Control. Latest surveillance data on antimicrobial consumption. 2026. https://qap.ecdc.europa.eu/public/extensions/AMC2_Dashboard/AMC2_Dashboard.html#geo-distribution-tab

³ Murray CJL, Ikuta KS, Sharara F, i inni. Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis. The Lancet. 2022; 2;399(10325):629–55. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)02724-0

⁴ Sijbom M, Büchner FL, Saadah NH, i inni. Determinants of inappropriate antibiotic prescription in primary care in developed countries with general practitioners as gatekeepers: a systematic review and construction of a framework. BMJ Open 2023;13:e065006. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2022-065006

⁵ Zanichelli V, Tebano G, Gyssens IC, i inni. Patient-related determinants of antibiotic use: a systematic review. Clinical microbiology and infection 2019;25(1), 48-53. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1198743X18303987

⁶ World Health Organization. Global action plan on antimicrobial resistance. 2016. https://www.who.int/publications/i/item/9789241509763

⁷ World Health Organization. Global call to action to address antimicrobial resistance. https://www.who.int/publications/m/item/global-call-to-action-to-address-antimicrobial-resistance

⁸ https://www.who.int/publications/m/item/world-amr-awareness-week-2026---campaign-guide

⁹ https://antibiotic.ecdc.europa.eu/en/european-antibiotic-awareness-day-eaad-2026

dr hab., prof. Uniwersytetu SWPS

Aleksandra Borek

Biogram