Prosta reguła na Black Friday: nie masz pieniędzy, to ich nie wydawaj
Skracanie drogi zakupowej w aplikacjach mobilnych odbiera konsumentom czas na refleksję, a płatności odroczone nie powinny być legalne – ocenia prof. Agata Gąsiorowska z Uniwersytetu SWPS. Ekspertka wskazuje, jak prostymi nawykami – od ręcznego wpisywania numeru karty po unikanie sklepów w stanie zmęczenia – chronić domowe finanse w okresie Black Friday.
Końcówka listopada była historycznie najgorszym okresem w roku pod względem obrotów dla amerykańskich sprzedawców. Wyprzedaże, które zyskały popularność pod nazwą Black Friday, miały być sposobem na czyszczenie magazynów po Święcie Dziękczynienia. Z czasem stały się nie tyle jednym dniem, ile często całym tygodniem czy nawet miesiącem okazji, a sam ruch w dużej mierze przeniósł się z tradycyjnych sklepów i galerii handlowych do sieci.
Zmiana postrzegania gotówki
Zmieniło się jednak nie tylko miejsce zakupów, ale również sposób płacenia – płatności bezgotówkowe zyskały powszechną popularność na całym świecie. W latach 90. Dražen Prelec i George Loewenstein zbadali zjawisko tzw. „bólu płacenia”, wykazując, że fizyczna gotówka generowała nieprzyjemne odczucia związane z rozstaniem z własnym pieniądzem, co naturalnie wspomagało samokontrolę i ograniczało wydatki w porównaniu z użyciem karty kredytowej. Współczesne próby replikacji tego efektu – podjęte m.in. przez prof. Tobiasa Otterbringa z Uniwersytetu Agder – zakończyły się jednak niepowodzeniem.
Współczesne badania „bólu płacenia” mogłyby przynieść odwrotne wyniki niż te uzyskane przez Preleca i Loewensteina w 1998 r. Moim zdaniem dziś gotówkę byłoby ludziom, szczególnie młodym, którzy nie posługują się nią na co dzień, wydawać łatwiej niż pieniądze z karty. Gotówka wygląda dla nich trochę jak zabawkowe pieniądze. A skoro to nie są do końca prawdziwe pieniądze, to nie jest to do końca prawdziwy akt płacenia.
prof. dr hab. Agata Gąsiorowska, psycholożka ekonomiczna, badaczka zachowań konsumenckich z Wydziału Psychologii we Wrocławiu Uniwersytetu SWPS
Architektura pośpiechu na małym ekranie
Za wzmożoną impulsywnością zakupową w środowisku cyfrowym odpowiada nie tylko dematerializacja środków płatniczych, lecz przede wszystkim architektura interfejsów sklepowych. Jak wyjaśnia prof. Gąsiorowska, sklepy internetowe oraz aplikacje mobilne są projektowane z uwzględnieniem zasad UX (User Experience), tak aby maksymalnie skrócić ścieżkę decyzyjną konsumenta. Liczbę kroków oraz koniecznych kliknięć od chwili dostrzeżenia produktu do finalizacji transakcji ogranicza się do minimum.
Skracanie drogi zakupowej odbiera kupującym niezbędny czas na odroczenie decyzji, chłodną refleksję oraz weryfikację faktycznej potrzeby posiadania danego przedmiotu czy atrakcyjności oferty. Zjawisko to dodatkowo nasila się podczas korzystania ze smartfonów. Z badań nad zachowaniami konsumentów wynika, że zakupy dokonywane na ekranie telefonu cechuje znacznie wyższy poziom bezrefleksyjności niż te realizowane na komputerze. Niewielki ekran smartfona ogranicza zasoby poznawcze użytkownika, utrudnia sprawne otwieranie kolejnych okien przeglądarki i porównywanie ofert, a także ułatwia korzystanie z niesprawdzonych sklepów.
Dopaminowy głód i złudzenie płatności odroczonych
Badania prowadzone przez prof. Gąsiorowską i Agatę Kocimską-Bortnowską wskazują, że zakupy bywają traktowane jako szkodliwa strategia ucieczki przed nudą i brakiem poczucia sensu. Podatność ta występuje szczególnie u osób o wysokim poziomie materializmu, które uzależniają swoje szczęście i poczucie sukcesu od posiadania dóbr materialnych. Kupowanie pod wpływem impulsu daje im jednak jedynie chwilowe uśmierzenie przykrych stanów psychicznych, nie przynosząc trwałego poczucia sensu.
Podłoże tego zjawiska tkwi w neurobiologii układu nagrody. Szczytowy wyrzut dopaminy nie następuje w momencie wejścia w posiadanie przedmiotu, lecz w fazie oczekiwania na nagrodę – podczas przeglądania ofert, dodawania produktów do koszyka i składania zamówienia. To tłumaczy, dlaczego osoby nadmiernie kupujące po odebraniu paczki z paczkomatu lub od kuriera mogą odczuwać wstyd i ukrywać zakupy.
Mechanizm dopaminowego głodu jest dodatkowo wzmacniany przez usługi płatności odroczonych (z ang. Buy Now, Pay Later – BNPL). Zdaniem ekspertki rozwiązania te – promowane przekazem o braku konieczności natychmiastowej zapłaty – stanowią źródło narastającego zadłużenia konsumenckiego i powinny wręcz być prawnie zakazane. Płatności odroczone opierają się na złudzeniu braku kosztu „tu i teraz”, będąc w rzeczywistości zaciąganiem kredytu. Jeżeli konsument nie jest w stanie wygospodarować oszczędności przed dokonaniem zakupu, tak samo nie będzie dysponował środkami na późniejszą spłatę zobowiązania.
Sztuczny opór jako tarcza ochronna konsumenta
W odpowiedzi na agresywne strategie e-commerce ekspertka proponuje celowe wydłużanie procesu zakupowego. W świecie cyfrowym przykładem jest rezygnacja z zapamiętywania danych kart płatniczych w przeglądarkach internetowych oraz usunięcie ich z mobilnych portfeli. Konieczność fizycznego wstania, sięgnięcia po portfel i ręcznego wpisania 16 cyfr z karty tworzy przerwę czasową, która pozwala ochłonąć i ocenić racjonalność wydatku.
Równie istotnym elementem ochrony budżetu jest unikanie podejmowania decyzji zakupowych w sytuacjach wyczerpania zasobów samokontroli – w stanie zmęczenia lub głodu, gdy podatność na manipulacje rynkowe znacząco wzrasta. Podsumowując zalecenia na okres wyprzedażowy, ekspertka sprowadza całą psychologię rozsądnych zakupów do jednej, podstawowej zasady:
– Przeciwdziałanie nadmiernym zakupom można porównać do pilnowania diety. Jaki jest najprostszy sposób, żeby nie objeść się czekoladą? Nie mieć jej w domu. Jeżeli wiemy, że mamy problem z samokontrolą w momencie, gdy wchodzimy do sklepu – niezależnie od tego, czy jest to sklep wirtualny, czy rzeczywisty – po prostu tam nie wchodźmy. Pamiętajmy też o prostej zasadzie: nie masz pieniędzy, to ich nie wydawaj – podsumowuje prof. Agata Gąsiorowska.
